Ba mươi năm MOP bóng chuyền nữ NCAA: vị trí, bãi biển và cái bẫy hào quang

Đêm Hải Phòng, chiếc quạt trần quay chậm, tôi mở lại bảng danh sách ba mươi năm danh hiệu Cầu thủ Xuất sắc Nhất (Most Outstanding Player, viết tắt MOP) của giải bóng chuyền nữ thuộc Hiệp hội Thể thao Đại học Quốc gia Hoa Kỳ. Không tiếng hò reo. Không còi. Không bình luận viên. Chỉ có tên người và năm.

Tôi đọc hết bảng ấy hai lần, từ dòng đầu năm 2026 cho tới dòng cuối năm 2026. Ba mươi mùa giải, ba mươi trận chung kết, gói gọn trong một danh sách dài chưa đầy một trang giấy.

Có một dòng khiến tôi dừng lại lâu hơn cả. Trong suốt ba thập kỷ, người được vinh danh không phải lúc nào cũng là tay đập biên. Có trung phong. Có chuyền hai. Có đối chuyền. Và ít nhất một lần, hội đồng bầu chọn đã trao danh hiệu cao nhất của trận chung kết cho một libero — vị trí phòng thủ chuyên trách, người mặc áo khác màu, người không được phát bóng, không được chắn, không được đập.

Tôi làm nghề viết bóng chuyền mấy chục năm, đủ lâu để biết cảm giác ấy hiếm tới mức nào. Mỗi lần một vị trí phòng thủ được đưa lên bục, nó giống như cả một hội đồng thừa nhận rằng pha cứu bóng rẻ không hơn pha đập. "Cổ động viên 60 tuổi vẫn chạy được 100 mét sau bàn thắng, chỉ là tôi." Đêm nay tôi không chạy được đâu cả. Tôi ngồi, ghi chú, và nhớ lại vài chuyện cũ.

Một danh hiệu thuộc về một đêm, không thuộc về một mùa

Trước khi bàn tới tên người, cần nói rõ cái khung mà danh hiệu này nằm trong đó, vì rất nhiều độc giả đọc bảng danh sách mà hiểu sai cơ chế đằng sau nó.

NCAA là cơ quan quản lý thể thao đại học của Hoa Kỳ, vận hành một hệ thống luật thi đấu và hệ thống giải hoàn toàn tách biệt với FIVB. Danh hiệu MOP của NCAA vì thế không nằm cùng thước đo với bất kỳ danh hiệu cá nhân nào của FIVB, và cũng không nên đem ra so sánh trực tiếp với một danh hiệu MVP của giải vô địch thế giới hay một giải quốc gia chuyên nghiệp. Đây là chuyện hệ thống, không phải chuyện trình độ.

Điều quan trọng hơn nằm ở thời điểm bầu chọn. MOP được quyết định ngay tại địa điểm diễn ra vòng chung kết, bằng phiếu của giới truyền thông và ban huấn luyện có mặt ở đó. Nghĩa là nó thưởng cho màn trình diễn ở trận cuối cùng, chứ không thưởng cho cả một mùa giải.

Hệ quả của cơ chế ấy rất cụ thể. Một VĐV có thể chơi xuất sắc suốt bốn vòng đấu, gánh đội qua những trận cầu nghẹt thở, rồi bị loại ở bán kết, và tên cô ấy sẽ không bao giờ xuất hiện trong bảng danh sách này. Một VĐV khác chỉ cần bùng nổ đúng một đêm thứ Bảy là đủ để được khắc tên.

Từ năm 2026 tới năm 2026, mỗi năm có đúng một trận chung kết quyết định ngôi vô địch, và mỗi trận chung kết sinh ra đúng một danh hiệu MOP. Ba mươi trận, ba mươi cái tên, cộng thêm vài lần chia sẻ. Bóng chuyền nữ đại học Mỹ là một giải loại trực tiếp, nên trận cuối cùng luôn là trận duy nhất, và danh hiệu vì thế mang tính chất của một khoảnh khắc chứ không mang tính chất của một hành trình.

Đó là lý do tôi luôn đặt câu hỏi đầu tiên khi đọc những bảng như thế này: bảng này đang ca ngợi một mùa giải, hay đang lưu lại một đêm? Với MOP của NCAA, câu trả lời là vế thứ hai.

Những gì bảng danh sách không có, và tại sao điều đó lại đáng chú ý

Trong bảng danh sách gốc do NCAA.com công bố và được tạp chí VolleyballMag thuật lại, phần lớn các dòng chỉ gồm tên người và năm. Không có tỉ lệ đập thành công. Không có số pha chắn. Không có chỉ số nhận bóng hoàn hảo. Không có số lần phát bóng ăn điểm trực tiếp.

Tôi đã kiểm tra kỹ phần dữ liệu. Trong bảng, có 11 cá nhân được nêu tên cụ thể, trải qua 15 mốc dữ liệu. Phần còn lại của ba mươi năm không kèm chú thích chi tiết. Điều đó có nghĩa bảng danh sách này là một cuốn sổ điểm danh lịch sử, chứ chưa phải một cơ sở dữ liệu phân tích.

Người ta có thể đọc thấy ở đây một sự thiếu hụt. Tôi lại thấy ở đây một bài học về cách người Mỹ kể chuyện thể thao đại học: họ lưu tên người trước, lưu số liệu sau. Với một người viết như tôi, phần việc còn lại là tự đi tìm con số, tự đối chiếu, và tự nói rõ chỗ nào mình chỉ đang suy đoán.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi trong nhiều năm, tôi rút ra một nguyên tắc: khi một bảng vinh danh không kèm số liệu, giá trị thật của nó nằm ở cấu trúc chứ không nằm ở thứ hạng. Ai được trao, ở vị trí nào, vào năm nào — đó mới là phần đọc được. Ai giỏi nhất — đó là phần bảng danh sách từ chối trả lời.

Và còn một chi tiết về nguồn cần nói thẳng. Bảng danh sách này đến tay độc giả qua hai lớp: bản gốc của NCAA.com, rồi bản thuật lại của một tạp chí bóng chuyền. Truyền tải qua hai lớp luôn có rủi ro sai sót nhỏ, đặc biệt ở những mốc có hai người cùng được vinh danh. Tôi ghi nhận điều đó và giữ nguyên sự dè dặt trong suốt bài viết này.

Những cái tên, và điều mà một danh sách không nói ra

Tôi ghi lại những cái tên chính xuất hiện trong bảng. Kerri Walsh, năm 2026. Misty May, đồng danh hiệu năm 2026 cùng Cacciamani. Cacciamani hai năm 2026 và 2026. Burdine hai năm 2026 và 2026. Hodge hai năm 2026 và 2026. Foecke hai năm 2026 và 2026, trong đó năm 2026 là đồng danh hiệu. Plummer hai năm 2026 và 2026. Và dòng cuối cùng của bảng, năm 2026, mang tên Kyndal Stowers.

Chỉ riêng việc đếm đã cho ra một phát hiện đáng viết. Trong số những gương mặt được nêu tên, có tới năm người từng đoạt danh hiệu này hai lần. Tỉ lệ lặp lại cao đến mức nó nói lên điều gì đó không liên quan nhiều tới cá nhân VĐV: nó nói về các chương trình bóng chuyền đại học có khả năng giữ được một đội hình đủ mạnh trong hai năm liền.

Đây là chỗ tôi phải nói thẳng một điều với tư cách người trong nghề. Khi một cái tên xuất hiện hai lần trong bảng trao giải, người ta thường gán nó cho tài năng thiên bẩm của cá nhân. Nhưng trong bóng chuyền đại học, một chuyền hai tốt nghiệp, một trung phong chuyển trường, hay đơn giản là một lớp tuyển sinh kém đi, đủ để làm sụp cả một mùa. Việc một người giữ được danh hiệu qua hai năm liên tiếp thường phản ánh sự ổn định của cả bộ máy tuyển sinh và đội ngũ huấn luyện phía sau, chứ không phải chỉ đôi tay của cô ấy.

Bảng danh sách còn ghi lại các trường gắn với những cái tên trên — Stanford, Penn State, USC, Nebraska, Long Beach State. Tôi nói "gắn với" một cách dè dặt, vì bảng gốc không nêu trường của mọi VĐV, và suy ra trường từ tên người là việc cần kiểm chứng thêm. Nhưng nếu các suy đoán đó đúng, giải bóng chuyền nữ NCAA đang lặp lại đúng mô hình quen thuộc của mọi giải đấu lớn trên thế giới: một nhóm nhỏ các trường chiếm phần lớn suất chung kết, và phần còn lại chỉ đóng vai người dẫn truyện.

Có một chi tiết về mặt con người mà tôi không thể bỏ qua: hai lần trong ba thập kỷ, danh hiệu được chia sẻ. Một lần năm 2026 giữa Cacciamani và Misty May. Một lần năm 2026, khi tên Foecke đi kèm ghi chú đồng danh hiệu.

Tôi từng chứng kiến những cuộc bầu chọn kiểu này trong các giải châu Á. Khi hội đồng không thể tách ra một người, thường là vì hai VĐV có vai trò không thể đặt lên cùng một bàn cân, hoặc vì câu chuyện của hai đội hấp dẫn ngang nhau. Từ bên ngoài, không thể kết luận gì chắc chắn. Tôi chỉ ghi lại: một bảng danh sách có hai chỗ chia đôi là một bảng danh sách có hai lỗ hổng trong ký ức, và đó thường là những dòng dễ bị ghi sai nhất khi truyền tải lại.

Vị trí được vinh danh, và cuộc tranh cãi về công bằng vị trí

Đây là phần tôi muốn dành nhiều chữ nhất, vì nó chạm vào đúng nghề của tôi.

Ở Việt Nam, tôi từng ngồi ở Lạch Tray cái đêm tuyển nữ U19 đánh bại Thái Lan 2-1 bằng cú đúp của một tiền đạo mới 17 tuổi. Tôi đã bỏ sổ ghi chú chiến thuật, nhảy lên ăn mừng cùng đám đông, và quên mất buổi phỏng vấn sau trận. "Ở tuổi 60 tôi vẫn nghĩ mình là cô gái nhảy cẫng trên khán đài Lạch Tray." Người ta nhớ tiền đạo ghi bàn. Rất ít người nhớ ai đã chắn quả bóng trước đó ba mươi giây.

Một bảng danh hiệu kéo dài ba mươi năm là một cách đo lường sự mất cân bằng ấy một cách lạnh lùng. Trong bóng chuyền, các vị trí chia thành ba nhóm. Nhóm đập gồm đập biên, trung phong và đối chuyền — những người tạo ra phần lớn điểm số trực tiếp. Nhóm tổ chức là chuyền hai, người phân phối bóng. Và nhóm phòng thủ chuyên trách là libero.

Nếu ban bầu chọn chỉ nhìn vào bảng điểm, danh hiệu sẽ luôn thuộc về nhóm đầu. Nhưng bảng danh sách này cho thấy một thực tế khác: qua ba mươi năm, hội đồng bầu chọn NCAA đã trao giải cho đủ cả năm nhóm vị trí. Đó là một thông tin mà rất ít độc giả nhận ra khi lướt qua danh sách.

Điều đó có nghĩa gì, nếu bỏ hết phần cảm xúc sang một bên?

Thứ nhất, nó xác nhận một quy luật tôi đã thấy ở mọi giải tôi từng theo dõi: danh hiệu kiểu MVP của một trận chung kết khó tránh khỏi thiên lệch về phía các tay đập chủ lực, vì họ là người tạo ra phần lớn điểm số và phần lớn khoảnh khắc được phát lại. Một chuyền hai hay một libero có chơi tốt cỡ nào thì cũng chỉ hiện lên gián tiếp, qua những quả bóng mà người khác đập chết. Đây là vấn đề cấu trúc của mọi cuộc bầu chọn, không riêng gì nước Mỹ.

Thứ hai, và đây mới là phần đáng nói, việc ít nhất một libero từng được vinh danh chứng tỏ hội đồng bầu chọn ấy, vào ít nhất một năm, đã từ chối nhìn vào bảng điểm. Họ đã nhìn vào trận đấu. Tôi từng ngồi ngoài sân xem những trận mà libero phòng thủ tới mức cả khán đài im đi, rồi sau trận không ai nhắc tới cô ấy một lần nào. Một lần trong ba mươi năm không phải một cuộc cách mạng. Nhưng nó là một vết tích đủ để nói rằng tiêu chuẩn bầu chọn không hoàn toàn khép kín.

Nhìn vào các tên người, tôi cũng thấy dấu vết của sự đa dạng vị trí: trong danh sách có đập biên, có trung phong, có chuyền hai, có đối chuyền và có libero. Với một giải đấu mà danh hiệu được quyết định trong một đêm duy nhất, đây là mức đa dạng khá cao. Muốn hiểu vì sao, phải hiểu cơ chế: MOP không được bầu bằng phiếu khán giả, mà bằng phiếu của những người hiểu bóng chuyền hơn khán giả.

Tôi nghĩ đây là điều bóng chuyền nữ Việt Nam có thể học. Nếu chúng ta có một hệ thống ghi chép danh hiệu cá nhân đủ dài, đủ minh bạch, chúng ta sẽ nhìn ra được những mất cân bằng tương tự trong cách mình đánh giá cầu thủ nữ — và có thể sửa nó bằng tiêu chí, chứ không bằng cảm tính.

Đường ra bãi biển: câu chuyện bị bỏ quên nhiều nhất

Nếu phải chọn một chi tiết có giá trị công nghiệp lớn nhất trong cả bảng danh sách ba mươi năm, tôi chọn Kerri Walsh và Misty May.

Walsh được vinh danh MOP năm 2026. May được đồng danh hiệu năm 2026. Điều mà bảng danh sách không nói ra, và điều mà một người theo dõi bóng chuyền thế giới trong nhiều năm như tôi không thể không biết, là cả hai sau đó đã trở thành một trong những cặp đấu vĩ đại nhất lịch sử bóng chuyền bãi biển. Họ giành huy chương vàng Olympic các năm 2026, 2026 và 2026.

Nối hai dữ kiện ấy lại, người ta được một câu chuyện hoàn chỉnh: bóng chuyền đại học trong nhà của Mỹ vừa sản xuất VĐV cho bóng chuyền trong nhà chuyên nghiệp, vừa là nguồn cung quan trọng cho hệ thống bãi biển quốc tế.

Với một VĐV nữ, việc có hai thị trường đầu ra thay vì một thị trường thay đổi hoàn toàn quỹ thời gian sự nghiệp. Sự nghiệp bóng chuyền trong nhà thường kết thúc quanh tuổi ba mươi, khi các khớp và lưng đã tích đủ số lần bật nhảy. Sự nghiệp bãi biển có thể kéo dài thêm mười năm nữa, với hai người trên sân thay vì sáu, và với cường độ va chạm thấp hơn hẳn. Một VĐV có đường ra thứ hai sẽ có động lực ở lại với môn thể thao lâu hơn, và cả nền thể thao ấy cũng hưởng lợi.

Tôi nhìn sự việc này từ một đất nước mà cầu thủ nữ chủ yếu có một con đường duy nhất. Khi VĐV nữ Việt Nam hết tuổi thi đấu đỉnh cao, phần lớn họ chuyển sang huấn luyện, sang tổ chức sự kiện, hoặc rời hẳn khỏi bóng chuyền. Không có một hệ sinh thái thứ hai để hứng họ. Một bảng danh hiệu MOP với hai cái tên Walsh và May, vì thế, cũng là câu chuyện của những nền bóng chuyền nữ đang tìm đường.

Ở góc độ chuỗi truyền dẫn của ngành, tín hiệu này nói rằng giá trị của một nền bóng chuyền nữ không nằm ở số suất chung kết, mà nằm ở số cửa ra mà nó mở được cho VĐV. Bóng chuyền nữ Việt Nam đang có một cửa. Nước Mỹ đại học đang có ít nhất hai.

Cái bẫy hào quang, và lý do bảng danh sách không trả lời câu hỏi lớn nhất

Giờ tới phần tôi muốn cảnh báo độc giả.

Cách đây vài năm, trong một chuyến tác nghiệp ở World Cup Nga, tôi uống bia với mấy đồng nghiệp Brazil tới khuya, quên cả việc ghi âm buổi họp báo, sáng hôm sau phải xin lại băng của một em phóng viên trẻ. "Bia với đồng nghiệp Brazil, sáng hôm sau xin lại băng ghi âm của đàn em." Tôi học được từ đêm đó một điều đơn giản: phần lớn thứ mình tưởng là sự thật về một trận đấu, thật ra chỉ là ấn tượng của mình về trận đấu ấy.

Một bảng danh sách như bảng MOP ba mươi năm còn dễ tạo ra ảo giác hơn cả một trận đấu. Người đọc hôm nay nhìn thấy tên Walsh, tên May, và lập tức nghĩ tới những tấm huy chương vàng Olympic. Họ gắn hào quang ở đỉnh sự nghiệp vào một danh hiệu của tuổi mười tám, đôi mươi. Đây là cái tôi gọi là bẫy hào quang: sự nổi tiếng về sau bị đọc ngược thành giá trị ở thời điểm trước.

Hai VĐV khác trong bảng, những người chơi xuất sắc không kém nhưng không bước sang bãi biển, không có hào quang ấy, sẽ bị người đọc lướt qua. Một bảng danh sách mà phần lớn các dòng chỉ có tên và năm thì không thể tự vệ trước kiểu đọc này. Nó không có tỉ lệ đập thành công, không có số pha chắn, không có chỉ số nhận bóng để đặt cạnh nhau mà so.

Đây cũng là lý do tôi phải nói rõ: bất cứ ai tuyên bố đây là MOP vĩ đại nhất trong ba mươi năm đều đang nói về ký ức của chính họ, chứ không nói về dữ liệu. Bảng danh sách này mô tả, nó không xếp hạng. Tôi đã kiểm tra ba lần, và lần nào cũng đi tới cùng một kết luận.

Có một cách tránh cái bẫy ấy, và nó đơn giản: luôn tách hai câu hỏi ra. Câu hỏi thứ nhất là cô ấy đã làm gì trong trận chung kết năm đó. Câu hỏi thứ hai là cô ấy đã trở thành ai mười năm sau. Trộn hai câu hỏi lại là cách nhanh nhất để làm hỏng một bảng lịch sử.

Giá trị thương mại và giá trị thi đấu: hai đường ray không gặp nhau

Có một góc nhìn khác mà tôi nghĩ ít người đặt ra khi đọc những bảng như thế này.

Một danh hiệu MOP của NCAA, xét về giá trị thương mại, gần như không đáng kể so với một danh hiệu cá nhân của FIVB. Không có hợp đồng tài trợ nào thay đổi chỉ vì một sinh viên được bầu chọn trong một đêm tháng Mười hai. Không có bản hợp đồng chuyển nhượng nào được ký lại vì một dòng tên trên trang web của hiệp hội.

Nhưng xét về giá trị thi đấu, nó lại là một trong những thước đo trung thực nhất mà bóng chuyền nữ có được: nó được bầu bởi những người đã ngồi xem cả trận, ngay sau khi trận kết thúc, khi bụi và mồ hôi còn chưa khô, khi chưa có ai kịp dựng nên một câu chuyện truyền thông quanh nó.

Khoảng cách giữa hai đường ray ấy chính là điều tôi muốn nói khi nhắc tới bóng chuyền nữ nói chung. Các giải bóng chuyền nữ hấp dẫn về mặt chuyên môn hơn rất nhiều so với cách chúng được định giá trên thị trường. Tôi nói điều này không phải để than phiền. Tôi nói để chỉ ra rằng một bảng danh hiệu kéo dài ba mươi năm, với đầy đủ các vị trí từ libero tới chuyền hai, đang tồn tại lâu bền hơn nhiều so với các chiến dịch truyền thông ồn ào nhất.

Có một dữ kiện nhỏ nữa trong bảng mà tôi muốn giữ lại. Những cặp người trùng tên như Burdine 2026–2026, Hodge 2026–2026, Plummer 2026–2026 rất có thể đi kèm với hai chức vô địch liên tiếp của cùng một trường. Tôi viết "rất có thể" và tôi giữ nguyên sự dè dặt đó, vì bảng danh sách gốc do NCAA.com công bố, được VolleyballMag thuật lại, không nêu kết quả đội. Muốn xác nhận phải tra chéo hồ sơ gốc. Nếu đúng, thì những dòng người trùng tên trong bảng MOP thật ra là chỉ dấu về các triều đại, chứ không phải về các cá nhân.

Vì sao tôi không tin vào một bảng xếp hạng "MOP vĩ đại nhất"

Có một loại nội dung mà tôi thấy xuất hiện rất nhiều mỗi khi một bảng danh hiệu lịch sử được công bố: bảng xếp hạng lại chính bảng danh hiệu ấy.

Người ta sẽ lấy mười một cái tên, đặt cạnh nhau, rồi tranh luận ai đứng đầu. Cuộc tranh luận ấy vui, nhưng nó không có cơ sở dữ liệu. Muốn xếp hạng mười một VĐV ở năm vị trí khác nhau qua ba mươi năm, người ta cần những chỉ số có thể so sánh được, và những chỉ số ấy không tồn tại trong nguồn. Tỉ lệ đập thành công của một trung phong không so được với tỉ lệ đập thành công của một đập biên, vì số lượng và chất lượng bóng họ nhận khác nhau. Chỉ số nhận bóng của một libero chưa bao giờ nằm cùng hệ quy chiếu với chỉ số của một chuyền hai.

Tôi nói điều này không để dập tắt niềm vui tranh luận. Tôi nói để phân biệt hai loại giá trị. Một bảng danh hiệu dạy ta về cấu trúc của một nền thể thao. Một bảng xếp hạng dạy ta về sở thích của người xếp. Hai thứ ấy khác nhau, và trộn chúng lại là cách chắc chắn nhất để làm hỏng cả hai.

Đối với bóng chuyền nữ Việt Nam, bài học rút ra còn cụ thể hơn. Chúng ta đang thiếu một kho dữ liệu cá nhân đủ dài để làm những phân tích kiểu này. Nếu ba mươi năm nữa có ai ngồi viết về bóng chuyền nữ Việt Nam theo cách tôi đang viết về NCAA, thì người đó cần chúng ta bắt đầu ghi chép từ hôm nay: tên, vị trí, ngày tháng, trận đấu, người bầu chọn.

Điều tôi mang từ bảng danh sách này về Việt Nam

Tôi nghĩ nhiều về chuyện này trong mấy ngày gần đây, và tôi kết nối nó với một ký ức khác.

Năm 2026, SEA Games, tôi ngồi ở nhà cùng ba cựu tuyển thủ, mở livestream kể lại trận chung kết. Hơn năm nghìn người xem theo dõi buổi kể ấy. "Hơn 5.000 người xem livestream của ba cựu tuyển thủ, tôi không còn cô đơn." Điều tôi nhận ra đêm hôm đó không liên quan gì tới tỉ số. Nó liên quan tới việc một hệ sinh thái bóng chuyền nữ cần được nuôi bằng ký ức, chứ không chỉ bằng các giải đấu đang diễn ra.

Một bảng danh hiệu ba mươi năm làm đúng việc đó. Nó giữ người ở lại sau khi tiếng còi tắt. Và nếu tôi học được gì từ nó, thì đó là: người làm bóng chuyền ở Việt Nam nên bắt đầu ghi lại danh hiệu cá nhân của các VĐV nữ một cách có hệ thống, kèm vị trí, kèm ngày tháng, kèm cả tên người bầu chọn. Ba mươi năm nữa, một bảng như vậy sẽ là tài sản của cả nền bóng chuyền, không phải của riêng ai.

Tôi cũng tự nhắc mình một điều khác. Trong nghề này, người viết dễ nhớ những trận có khán đài đông, có bàn thắng đẹp, có câu chuyện để kể. Người viết hay quên những trận chỉ có một pha bóng lặng lẽ quyết định số phận cả mùa giải. Bảng danh hiệu MOP, với dòng libero lạc lõng giữa những tay đập, là một lời nhắc rằng lịch sử thể thao được viết bằng cả hai loại ký ức ấy.

Điều đang dịch chuyển

Tôi để lại đây vài dòng quan sát mà tôi sẽ còn theo tiếp.

Xu hướng di chuyển từ bóng chuyền trong nhà đại học sang bãi biển chuyên nghiệp vẫn đang chảy, và nó không có dấu hiệu dừng. Nếu một VĐV được vinh danh MOP trong vài mùa tới chọn bãi biển làm sân khấu chính, hệ thống bãi biển quốc tế sẽ càng mạnh hơn. Ở chiều ngược lại, nếu một chuyền hai hoặc một libero lại được vinh danh, câu chuyện về giá trị của vị trí phòng thủ sẽ có thêm một chương, và cuộc tranh luận về công bằng vị trí sẽ được đẩy lên một bậc.

Với bóng chuyền nữ Việt Nam, tôi muốn nhìn thấy một dấu hiệu khác: một hệ thống ghi chép danh hiệu đủ nghiêm túc để ba mươi năm nữa có người ngồi đọc lại, và ngạc nhiên vì có một libero từng được vinh danh. Muốn có một dòng như thế, phải bắt đầu bằng việc chấp nhận rằng pha cứu bóng đáng được ghi tên ngang hàng với pha đập.

Còn tôi, tôi sẽ vẫn ngồi đây vào một đêm tháng Mười một nào đó, mở lại một bảng danh sách mới, và đọc từ dòng đầu tới dòng cuối. Thói quen ấy tôi giữ đã mấy chục năm, và tôi không có ý bỏ. "World Cup Nga dạy tôi điều này: đôi khi quên nhiệm vụ lại là cách nhớ nghề lâu nhất."